Egipt Koptyjski

1. Wprowadzenie: Era Wiary

Okres koptyjski (mniej więcej I wiek n.e. – 641 n.e.) jest kluczową erą w historii Egiptu, łączącą starożytny świat faraonów z erą islamską. Słowo „Kopt” pochodzi od starożytnego egipskiego słowa Ha-Ka-Ptah (Świątynia Duszy Ptaha), które stało się Aigyptos w języku greckim, a następnie Qibt w arabskim. Era ta była świadkiem przejścia Egiptu z pogaństwa na chrześcijaństwo, dając światu dar monastycyzmu i zachowując starożytny język w piśmie koptyjskim.

2. Św. Marek i Początki Kościoła

Chrześcijaństwo zostało sprowadzone do Egiptu przez Świętego Marka Ewangelistę około 60 r. n.e. Głosił on w Aleksandrii, ustanawiając Stolicę Aleksandryjską, która stała się jedną z pięciu głównych stolic wczesnochrześcijańskiego świata (obok Rzymu, Konstantynopola, Antiochii i Jerozolimy). Zginął męczeńsko w Aleksandrii w 68 r. n.e.

3. Święta Rodzina w Egipcie

Przed przybyciem św. Marka Egipt służył jako schronienie dla Świętej Rodziny (Jezusa, Maryi i Józefa) uciekającej przed Herodem. Ich podróż, która trwała ponad trzy lata, pobłogosławiła liczne miejsca w całym Egipcie, od Delty po Asjut (Deir Al-Muharraq). Te lokalizacje są teraz głównymi miejscami pielgrzymkowymi, tworząc „Szlak Świętej Rodziny”.

4. Era Męczenników (Dioklecjan)

Kościół Koptyjski jest znany jako „Kościół Męczenników”. Najcięższe prześladowania miały miejsce za panowania cesarza rzymskiego Dioklecjana (od 284 r. n.e.). Koptowie byli tak niezłomni, że zresetowali swój kalendarz, aby rozpocząć go od roku panowania Dioklecjana (Anno Martyrum lub A.M.), aby uczcić krew męczenników.

5. Narodziny Monastycyzmu (Ojcowie Pustyni)

Egipt dał światu monastycyzm. Św. Antoni Wielki (ok. 251–356 n.e.) jest uważany za ojca wszystkich mnichów; wycofał się w góry Morza Czerwonego, aby żyć życiem modlitwy. Św. Pachomiusz zorganizował później mnichów w życie wspólnotowe (cenobityczne) w Górnym Egipcie. Ten system rozprzestrzenił się na Europę i ukształtował zachodni monastycyzm.

6. Język Koptyjski

Koptyjski jest ostatnim etapem języka staroegipskiego. Używa alfabetu greckiego plus 7 znaków demotycznych dla dźwięków niewystępujących w grece. Był językiem mówionym w Egipcie aż do średniowiecza i pozostaje językiem liturgicznym kościoła do dziś. Był kluczem do odczytania Kamienia z Rosetty.

7. Sztuka Koptyjska i Ikony

Sztuka koptyjska jest odrębna, charakteryzuje się dużymi oczami (symbolizującymi duchowy wgląd) i brakiem realizmu na rzecz symbolizmu. Łączy motywy faraońskie (takie jak Ankh przekształcający się w Krzyż) ze stylami grecko-rzymskimi. Słynne przykłady to Portrety Fajumskie i misterne tkaniny.

8. Architektura Kościelna

Kościoły koptyjskie mają unikalne cechy:
• Ikonostas: Drewniany ekran z ikonami, oddzielający sanktuarium od nawy.
• Kopuły: Reprezentujące niebo.
• Sanktuaria: Zazwyczaj trzy, poświęcone różnym świętym.
• Słynne Miejsca: Kościół Wiszący (Kair), Abu Serga (Kair), Czerwony i Biały Klasztor (Sohag).

9. Muzyka i Liturgia

Muzyka koptyjska jest jedną z najstarszych tradycji muzycznych na świecie, uważa się, że zachowuje melodie starożytnych rytuałów świątynnych faraonów. Jest czysto wokalna (chóralna) z ograniczoną perkusją (talerze i trójkąty), tworząc przejmująco piękną i medytacyjną atmosferę.

10. Klasztory Morza Czerwonego

Klasztor św. Antoniego: Najstarszy aktywny klasztor na świecie, położony w górach Morza Czerwonego. Zawiera średniowieczne freski i jaskinię św. Antoniego.
Klasztor św. Pawła: Zbudowany nad jaskinią, w której św. Paweł Pustelnik żył przez 80 lat.

11. Wadi El Natrun (Sketis)

Położona na Pustyni Zachodniej, ta depresja była domem Ojców Pustyni. Dziś pozostały cztery historyczne klasztory: Baramous, Surian (Syryjczyków), Bishoy i Makarego. Jest to duchowe serce współczesnego Kościoła Koptyjskiego.

12. Tkaniny i Życie Codzienne

Koptowie byli mistrzami tkactwa. Tkaniny koptyjskie, często wykonane z lnu i wełny z misternymi wzorami geometrycznymi lub biblijnymi, były eksportowane w całym świecie rzymskim. Tuniki z „clavi” (ozdobnymi pasami) były standardowym strojem.

13. Słynni Święci Koptyjscy

• Św. Jerzy: Książę Męczenników (bardzo czczony).
• Św. Menas (Mina): Cudotwórca; jego starożytne miasto w pobliżu Aleksandrii jest obiektem UNESCO.
• Św. Verena: Egipska pielęgniarka, która podróżowała do Szwajcarii i uczyła Szwajcarów higieny.
• Św. Atanazy: 20. papież, obrońca wiary przeciwko arianizmowi.

14. Kalendarz Koptyjski (Nayrouz)

Kalendarz koptyjski jest kalendarzem słonecznym wywodzącym się bezpośrednio ze starożytnego egipskiego kalendarza cywilnego. Składa się z 13 miesięcy: 12 miesięcy po 30 dni i jednego „małego miesiąca” trwającego 5-6 dni. Rok zaczyna się 11 września (Święto Nayrouz). Jest on unikalnie związany z cyklem rolniczym Nilu, a nazwy miesięcy zachowują imiona starożytnych bóstw (np. Thout od Thotha, Hathor od Hathor). Egipscy rolnicy wszystkich wyznań nadal używają go do określania czasu sadzenia i zbiorów.

15. Posty i Święta

Kościół Koptyjski znany jest ze swojego rygorystycznego ascetyzmu. Koptowie poszczą przez ponad 210 dni w roku (dieta wegańska). Kluczowe okresy to Wielki Post przed Wielkanocą (55 dni) i Wielki Tydzień (Pascha), który jest najświętszym czasem w roku, naznaczonym ponurymi, żałobnymi melodiami, które zmieniają się w radosne w Niedzielę Zmartwychwstania. Boże Narodzenie obchodzone jest 7 stycznia.

16. Współczesne Odrodzenie Koptyjskie

XX wiek przyniósł masowy renesans życia koptyjskiego, kierowany przez Papieża Cyryla VI i Papieża Szenudę III. „Ruch Szkół Niedzielnych” (zapoczątkowany przez Archidiakona Habiba Girgisa) wykształcił nowe pokolenie w teologii i historii. Ta era przyniosła również ekspansję kościoła na świecie do diaspory na Zachodzie oraz odrodzenie sztuki koptyjskiej (styl neo-koptyjski) zapoczątkowane przez Izaaka Fanousa.

17. Podsumowanie Encyklopedii

Egipt koptyjski jest żywym mostem między faraońską przeszłością a islamską teraźniejszością. Poprzez swoje klasztory, język i sztukę zachował duszę starożytnego Egiptu, przyjmując jednocześnie nową wiarę. Wytrwałość społeczności koptyjskiej i jej wkład w globalne chrześcijaństwo — zwłaszcza monastycyzm — pozostają świadectwem trwałego duchowego dziedzictwa Egiptu.

18. Szybki Przewodnik